Jad pszczeli – skład, tradycyjne zastosowania i ryzyka

Jad pszczeli od wieków budzi zainteresowanie ze względu na swój złożony skład chemiczny. Stosowanie jadu pszczelego w celach terapeutycznych – jest przedmiotem badań naukowych, m.in. w kontekście schorzeń reumatycznych. Poznaj skład, tradycyjne zastosowania i ryzyka związane z jadem pszczelim.

Artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie stanowi porady medycznej. Autor jest pszczelarzem, nie lekarzem. Jad pszczeli jest silnym alergenem – użądlenie może wywołać
wstrząs anafilaktyczny zagrażający życiu. Przed jakimkolwiek zastosowaniem jadu pszczelego skonsultuj się z lekarzem.

Czym jest jad pszczeli?

Pszczoły miodne (Apis mellifera) uzbrojone są w skuteczną broń, służącą do odstraszania intruzów. Jest nim jad pszczeli aplikowany poprzez użądlenie. Wytwarzany jest przez gruczoły zlokalizowane w odwłoku pszczół i gromadzony w zbiorniczku jadowym. Jad pszczeli jest bezbarwny i posiada charakterystyczny zapach za sprawą feromonów pszczelich. To właśnie feromony zwabiają inne pszczoły i tworzą sygnał do dalszego atakowania intruza. Jad łatwo rozpuszcza się w wodzie, a słabo w alkoholu etylowym.

Jad pszczeli zwany także apitoksyną, jest szczególnie groźny dla osób uczulonych. Dla pozostałej części społeczeństwa użądlenie pojedynczej pszczoły jest niegroźne i wywołuje przede wszystkim opuchliznę oraz zaczerwienienie w miejscu ukłucia. Gdy zaczynałem swoją przygodę z pszczelarstwem, pierwsze użądlenie otrzymałem w okolicę oka. Jest to newralgiczne miejsce i bardzo wrażliwe na jad. Najczęściej prowadzi do całkowitego opuchnięcia powieki do tego stopnia, że nic nie widać na zamknięte z opuchnięcia oko przez kilkanaście godzin. W skrajnych przypadkach znane są przypadki spuchnięcia obu oczu. Na szczęście w moim przypadku skończyło się na lekkim opuchnięciu powieki oraz żółtawym przebarwieniu. Przez pierwsze kilka miesięcy miałem opuchnięcia w okolicy użądlenia. Obecnie nie ma po nich śladu, oprócz małego zaczerwienienia jak po igle w okolicy aplikacji jadu.

W aparat żądlenia wyposażone są pszczoły robotnice. Robotnice zaczynają wydzielać jad od drugiego dnia życia po wygryzieniu z plastra. Największe stężenie jadu wytwarzają pszczoły między 10, a 15 dniem życia, które pełnią wówczas w ulu rolę strażniczek. Podczas użądlenia, pszczoła wprowadza około 0,012 mg jadu. Trutnie nie posiadają żądeł, a matki pszczele używają ich przede wszystkim do walki z rywalkami czyli innymi matkami.

Skład jadu pszczelego

Jad pszczeli swoim złożonym składem podobny jest do toksycznego jadu żmii, jednak w dużo mniejszej ilości. Pszczelarze narażeni każdego dnia na użądlenie pszczół, są dużo bardziej odporni na jad żmii. Regularna ekspozycja na jad pszczeli może zwiększać ogólną odporność organizmu na toksyny – w tym jad żmii. Znany jest przypadek pszczelarza z Bieszczad, który idą boso przez las został ukąszony przez żmiję i nie odniósł poważnych skutków zdrowotnych.

Jad pszczeli posiada bogaty skład chemiczny (źródła *1 oraz *2):

• histamina,
• dopamina,
• peptydy,
• enzymy (hialuronidaza oraz fosfolipazy, lizofosfolipaza, fosfomonoesteraza, glukozydaza),
• białka (apamina, mellityna).
• biopierwiastki
• fosfolipidy.

Mellityna jest głównym składnikiem jadu. Za ból podczas użądlenia odpowiadają: mellityna, histamina oraz fosfolipaza.

Wrażliwy jest na promienie słoneczne oraz przechowywanie w temperaturze powyżej 20 stopni C. Jad pszczeli jest toksyczny i służy pszczołom do ich ochrony oraz ula przed intruzami. Szacowana mediana dawki śmiertelnej dla dorosłego człowieka to ok. 2,8 mg/kg masy ciała, co dla osoby o wadze 70 kg odpowiada ok. 500-1500 użądleń. Jednak u osób uczulonych nawet jedno użądlenie może wywołać wstrząs anafilaktyczny i śmierć.

Jak przebiega leczenie jadem pszczelim w praktyce?

Pszczelarze każdego dnia podczas prac pasiecznych przyjmują mniejszą lub większą ilość jadu pszczelego w postaci użądleń. Dla Was drodzy czytelnicy pozostaje apitoksynoterapia, czyli leczenie jadem pod okiem specjalisty. Proces aplikacji jadu polega na przyłożeniu pszczoły do ciała pacjenta i użądlenie w wybrane miejsce. Proces leczenia trwa przez 8 tygodni. Polega na aplikowaniu jadu pszczelego przez pierwsze 10 dni poprzez zwiększanie o 1 każdego dnia ilości użądleń. Następnie po 4 dniowym okresie przerwy, każdego dnia przez pozostałe 6 tygodni aplikuje się pacjentowi po 3 użądlenia. Dla przypomnienia: każde użądlenie ma około 0,012 mg jadu.

Apitoksynoterapia jest procedurą obciążoną wysokim ryzykiem, w tym ryzykiem wstrząsu anafilaktycznego. Powinna być prowadzona wyłącznie pod nadzorem lekarza, w warunkach zapewniających dostęp do adrenaliny, tlenu i sprzętu resuscytacyjnego. Nie należy stosować tej metody samodzielnie.

Właściwości lecznicze jadu pszczelego – co mówią badania?

Jad pszczeli nie jest tylko toksyną zagrażającą naszemu życiu. Leczenie jadem pszczelim znane jest w medycynie ludowej od starożytności. Pod kontrolą lekarza, w kontrolowanej ilości pozytywnie wpływa na nasz organizm. Współczesna medycyna (apitoksynoterapia.) bardzo chętnie sięga po jad pszczeli przy schorzeniach kostno stawowych oraz boreliozie.
Jad pszczół ma działanie antybiotyczne oraz antyzakrzepowe. Łagodzi także zmiany miażdżycowe. Pomocny jest przy obniżaniu nadciśnienia tętniczego krwi. Jad pszczeli stymuluje nadnercze do wydzielania większej ilości kortyzolu, czyli hormonu odpowiedzialnego za działanie przeciwzapalne. Podnosi ogólną odporność organizmu i łagodzi wiele innych schorzeń oraz dolegliwości.

Niektóre badania przedkliniczne sugerują, że składniki jadu pszczelego mogą wpływać na parametry krzepliwości krwi i profil lipidowy. Są to jednak wstępne obserwacje wymagające potwierdzenia klinicznego. U osób z astmą użądlenie pszczoły może wywołać ciężki skurcz oskrzeli i zagrożenie życia. Astma jest jednym z przeciwwskazań do apitoksynoterapii, nie wskazaniem.

Przeciwwskazania do apitoksynoterapii obejmują m.in.:

• alergia na jad owadów (pszczoły, osy)
• astma oskrzelowa
• ciąża i okres karmienia piersią
• choroby serca i układu krążenia
• choroby nerek i wątroby
• cukrzyca
• choroby autoimmunologiczne
• choroby nowotworowe w trakcie leczenia
• wiek poniżej 5 lat i podeszły wiek
• gruźlica
• przyjmowanie leków przeciwzakrzepowych

Lista nie jest wyczerpująca. Przed zastosowaniem apitoksynoterapii konieczna jest konsultacja lekarska i test alergiczny.

Jad pszczeli, a borelioza

Temat boreliozy jest mi bliski jako pszczelarzowi pracującemu na świeżym powietrzu, narażonemu na kontakt z kleszczami. Tym bardziej zależało mi na rzetelnym przedstawieniu tego, co mówią badania oraz czego jeszcze nie wiemy.

Co mówią badania?

W 2017 roku laboratorium Rocky Mountain Laboratories (National Institute of Allergy and Infectious Diseases, USA) opublikowało wyniki badań in vitro, w których mellityna – główny składnik jadu pszczelego – wykazywała działanie hamujące wobec krętków Borrelia burgdorferi w warunkach laboratoryjnych (źródło *3).

Badania nad leczeniem boreliozy jadem pszczelim przeprowadziło amerykańskie rządowe laboratorium mikrobiologiczne Narodowego Instytutu Alergii i Chorób Zakaźnych w Hamilton w stanie Montana (Rocky MountainLaboratories Microscopy Branch, National Institute of Allergy and InfectiousDiseases) (*3). Podczas laboratoryjnego badania stwierdzono natychmiastowe zahamowanie aktywności bakterii Barbour-Stoenner-Kelly wywołującej chorobę boreliozy.

Niektóre składniki jadu pszczelego, m.in. apamina, mogą przenikać barierę krew-mózg (źródło *2). Ten fakt jest przedmiotem badań, ale nie oznacza, że jad pszczeli skutecznie leczy neuroboreliozę u ludzi. Mechanizm przenikania bariery krew-mózg nie został przebadany klinicznie w kontekście leczenia boreliozy.

Co to oznacza w praktyce?

Badanie miało charakter laboratoryjny przeprowadzono je w probówce (in vitro) , nie na pacjentach. Nie przeprowadzono dotąd randomizowanych kontrolowanych badań klinicznych (RCT) potwierdzających skuteczność jadu pszczelego w leczeniu boreliozy u ludzi.

Borelioza jest chorobą bakteryjną wymagającą leczenia antybiotykami (najczęściej doksycykliną lub amoksycyliną) pod nadzorem lekarza. Opóźnienie antybiotykoterapii może prowadzić do powikłań neurologicznych, kardiologicznych i stawowych. Jad pszczeli nie jest zatwierdzonym lekiem na boreliozę i nie powinien zastępować leczenia konwencjonalnego.

Aktywność przeciwnowotworowa jadu pszczelego

Jad pszczeli ma także aktywność przeciwnowotworową (2). Komórki nowotworowe takie jak: komórki białaczki, raka piersi, prostaty, wątroby, nerki, płuc, pęcherza podatne są na działanie mellityny. Mellityna hamuje także produkcję wolnych rodników. Pierwsze badania nad przeciwnowotworowym działaniem jadu pszczelego opisano w 1950r. Przeprowadzone badania przyczyn zgonu wśród pszczelarzy w latach 1949 – 1978 wykazały, że ilość zgonów na raka wśród pszczelarzy był niższy niż w pozostałej części społeczeństwa. Największe dysproporcje na korzyść pszczelarzy występowały w przypadku raka płuc. Według mnie (MiodoweWzgórze) nie można jednoznacznie przypisać tych badań do samego jadu pszczelego, ale ogólnie do spożywania większej ilości wszystkich produktów pszczelich przez bartników. Pszczelarze pracują także na świeżym powietrzu i prowadzą aktywny tryb życia – wszystkie te czynniki mogą wpływać na wyniki.
Osoby zainteresowane oddziaływaniem jadu pszczelego na komórki raka odsyłam do źródła nr 2 w bibliografii (ostrzegam trudny, medyczno-naukowy język). Mellityna ma zdolność zmniejszania guzów nowotworowych (źródło nr 3).

Badania przedkliniczne nad mellityną a nowotwory

W badaniach laboratoryjnych (in vitro) i na modelach zwierzęcych wykazano, że mellityna – główny peptyd jadu pszczelego – może wykazywać działanie cytotoksyczne wobec niektórych linii komórek nowotworowych, w tym komórek raka piersi, prostaty i białaczki (źródło *2).

W 2020 roku badania opublikowane w Nature Precision Oncology potwierdziły, że mellityna może selektywnie niszczyć komórki raka piersi potrójnie ujemnego w warunkach laboratoryjnych.

⚠️ Ważne zastrzeżenia:

• Są to wyłącznie badania przedkliniczne (in vitro / na zwierzętach).
• Nie przeprowadzono dotąd badań klinicznych na pacjentach onkologicznych.
• Jad pszczeli nie jest lekiem przeciwnowotworowym i nie powinien zastępować onkologicznego leczenia konwencjonalnego (chirurgia, chemioterapia, radioterapia, immunoterapia).
• Tysiące substancji zabija komórki rakowe w probówce, ale nie sprawdza się w organizmie człowieka.

Jad pszczeli na stawy

Jad pszczeli jest potwierdzonym (2) i skutecznym środkiem w leczeniu schorzeń reumatycznych. Choroby reumatyczne dotykają osoby starsze oraz w średnim wieku. Choroba reumatyczna dotyka przede wszystkim duże stawy: kolanowe oraz biodrowe. Degeneruje chrząstkę i prowadzi do przerostu kości oraz deformacji stawów. Opisanym zmianom towarzyszą stany zapalane. Leczenie konwencjonalne środkami syntetycznymi prowadzi do wielu działań ubocznych. Jad pszczeli jest alternatywą dla leków syntetycznych. Badania medyczne wykazały, że jad pszczeli hamuje rozwój zapalenia wielostawowego. Największe działanie antyzaplane w jadzie posiada adolapina. Podskórna aplikacja jadu wywołuje u pacjentów ze schorzeniami reumatycznymi efekt przeciwbólowy.

Zastosowanie jadu pszczelego w schorzeniach reumatycznych jest jednym z najlepiej przebadanych obszarów apitoksynoterapii – choć nadal wymaga dalszych badań klinicznych wysokiej jakości.

Badanie przeprowadzone w 2001 roku w Chinach na grupie 60 pacjentów ze zwyrodnieniami stawów wykazało zmniejszenie bólu po 4-tygodniowej aplikacji jadu pszczelego (źródło *3). Wcześniejsze badanie z 1982 roku w Niemczech (211 pacjentów) również wskazywało na efekt przeciwbólowy (źródło *3).

Za działanie przeciwbólowe odpowiada przede wszystkim adolapina – składnik jadu o właściwościach zbliżonych do leków z grupy NLPZ (niesteroidowych leków przeciwzapalnych).

Jad pszczeli nie zastępuje leczenia reumatologicznego. Choroby reumatyczne wymagają diagnostyki i leczenia prowadzonego przez reumatologa. Apitoksynoterapia może być rozważana wyłącznie jako metoda wspomagająca – po konsultacji z lekarzem.

Składniki jadu pszczelego przenikają do woreczka stawu oraz krążków chrząstki stawowej. Po przeniknięciu hamują procesy zwyrodnieniowe, polepszają mikrokrążenie, dostarczają substancje czynne biologicznie i absorbują sole oraz toksyny.

Na bóle stawów polecam także domową nalewkę z propolisu: miodowewzgorze.pl/blog/nalewka-z-propolisu/

Bibliografia

Artykuł powstał na podstawie własnego doświadczenia oraz źródeł naukowych:

1. https://pl.wikipedia.org/wiki/Jad_pszczeli
2. http://www.jms.ump.edu.pl/uploads/2008/6/453_6_77_2008.pdf
3. http://www.borelioza.org/dokumenty/buhner-suplement.pdf
4. Lubke LL, Garon CF, „The antimicrobial agent melittin exhibits powerful in vitro inhibitory effects on the Lyme disease spirochete”, Clinical Infectious Diseases, 1997, 25 Suppl 1:S48-51 https://doi.org/10.1086/516165
5. Son DJ et al., „Therapeutic application of anti-arthritis, pain-releasing, and anti-cancer effects of bee venom and its constituent compounds”, Pharmacology & Therapeutics, 2007, 115(2):246-270
6. Duffy C. et al., „Honeybee venom and melittin suppress growth factor receptor activation in HER2-enriched and triple-negative breast cancer”, npj Precision Oncology, 2020, 4:24
7. Czarnecki R., „Propolis w Apiterapii”, Kraków 2017, wyd. IV, ISBN 978-83-7490-964-8

Większość cytowanych badań ma charakter przedkliniczny (in vitro / na zwierzętach). Autor nie jest lekarzem – interpretacje naukowe mogą być uproszczone.